25 czerwca
2026 r., godz. 18.00
Centrum Dialogu im. Marka Edelmana w Łodzi
ul. Wojska Polskiego 83
Rumuński Instytut Kultury w Warszawie oraz Centrum Dialogu im. Marka Edelmana w Łodzi zapraszają na jedno z najważniejszych wydarzeń intelektualnych programu Pop-up Rumunia.
Między 1941 a współczesnością. Jan Tomasz Gross i Adrian Cioflâncă o pogromach antyżydowskich w Europie
Rok 1941 w dramatyczny sposób naznaczył historię Europy
Środkowo-Wschodniej. W Polsce i Rumunii stał się czasem przemocy, obojętności i
strachu, ale także pytań, które do dziś nie tracą aktualności: jak
społeczeństwa pamiętają własną historię? Co robią z wiedzą o przemocy dokonanej
nie tylko przez okupantów, lecz także przez sąsiadów? Jak opowiadać o
odpowiedzialności, winie i pamięci w czasach, gdy historia ponownie staje się
narzędziem politycznych sporów?
Punktem wyjścia debaty będą dwa tragiczne
wydarzenia: pogrom w Jassach z 29 czerwca 1941 roku oraz pogrom w Jedwabnem z
10 lipca 1941 roku. Oba należą do najboleśniejszych rozdziałów historii Zagłady
Żydów w Rumunii i Polsce. Rozmowa nie ograniczy się jednak wyłącznie do
rekonstrukcji faktów. Jej celem będzie namysł nad tym, w jaki sposób te
wydarzenia zostały zapamiętane, wyparte, opisane i przepracowane — oraz
dlaczego pozostają ważne dla współczesnych debat o demokracji, nacjonalizmie,
przemocy i odpowiedzialności zbiorowej.
W dyskusji udział wezmą prof. Jan Tomasz Gross,
historyk i socjolog, autor przełomowych prac poświęconych historii Zagłady,
relacjom polsko-żydowskim i przemocy antysemickiej, oraz Adrian Cioflâncă,
rumuński historyk specjalizujący się w historii Holokaustu w Rumunii,
dokumentacji wizualnej zbrodni oraz polityce pamięci i archiwów. Spotkanie
poprowadzi dr Przemysław Witkowski — badacz historii przemocy politycznej,
faszyzmu i mechanizmów radykalizacji.
Wydarzenie odbywa się w kontekście obchodów 82. rocznicy likwidacji Getta Litzmannstadt i wpisuje się w cykl inicjatyw poświęconych pamięci o Holokauście oraz dialogowi międzykulturowemu.
Centrum Dialogu im. Marka Edelmana jest jedną z najważniejszych polskich instytucji kultury zajmujących się pamięcią historyczną, dziedzictwem wielokulturowym oraz kulturą żydowską. Poprzez współczesne projekty edukacyjne i kulturalne tworzy przestrzeń do refleksji nad przeszłością i teraźniejszością, promując dialog pomiędzy różnymi tradycjami i doświadczeniami. Działalność Centrum opiera się na haśle: „Remember the Past – Understand the Present – Create the Future” („Pamiętać o przeszłości – Rozumieć teraźniejszość – Tworzyć przyszłość”). Jako instytucja otwarta i apolityczna wspiera edukację, tolerancję, wzajemny szacunek oraz przeciwdziałanie rasizmowi i ksenofobii, podkreślając znaczenie pamięci historycznej i wielokulturowego dziedzictwa.
Jan Tomasz Gross należy do najwybitniejszych współczesnych socjologów i historyków. Jego prace poświęcone historii Polski, Zagładzie oraz relacjom polsko-żydowskim wywarły ogromny wpływ zarówno na badania historyczne, jak i debatę publiczną. Jest emerytowanym profesorem historii Uniwersytetu Princeton, gdzie zajmował Katedrę Historii Wojen XX Wieku. Studiował socjologię, a doktorat uzyskał w 1975 roku na Uniwersytecie Yale. W latach 1975–1984 pracował na Yale University, specjalizując się w socjologii i sowietologii. Następnie był profesorem socjologii na Emory University w Atlancie (1984–1992), a w latach 1992–2003 wykładał nauki polityczne i studia europejskie na New York University. Był stypendystą prestiżowych fundacji, takich jak Fulbright, Guggenheim, Hoover czy Rockefeller, a także profesorem wizytującym na wielu renomowanych uczelniach, m.in. Harvard University, Stanford University, University of California Berkeley, Columbia University oraz uniwersytetach w Paryżu, Wiedniu, Krakowie i Tel Awiwie. Jest autorem wielu przełomowych publikacji, m.in. Sąsiedzi. Historia zagłady żydowskiego miasteczka (2000), Fear.Anti-Semitism in Poland After Auschwitz (2006; wyd. polskie: Strach. Antysemityzm w Polsce tuż po wojnie), Złote żniwa (2011), a także Polish Society under German Occupation: The Generalgouvernement, 1939–1944 oraz Revolution from Abroad. The Soviet Conquest of Poland’s Western Ukraine and Western Belorussia.
Za osiągnięcia naukowe został uhonorowany licznymi nagrodami i odznaczeniami, w tym Krzyżem Kawalerskim Orderu Zasługi Rzeczypospolitej Polskiej, nadanym przez Prezydenta RP Aleksandra Kwaśniewskiego w 1996 roku. W 2021 roku zajął 13. miejsce w rankingu najbardziej wpływowych historyków świata przygotowanym przez Academic Influence.
Adrian Cioflâncă jest historykiem specjalizującym się w historii antysemityzmu i Holokaustu. Obecnie pełni funkcję dyrektora Centrum Studiów nad Historią Żydów w Rumunii im. Wilhelma Fildermana działającego przy Federacji Wspólnot Żydowskich Rumunii oraz pracuje jako badacz naukowy w Instytucie Historii im. A.D. Xenopola Rumuńskiej Akademii Nauk. Prowadził badania archiwalne w Rumunii, Izraelu, Stanach Zjednoczonych, Mołdawii i Ukrainie, koncentrując się na problematyce przemocy antysemickiej w Europie. Materiały archiwalne i fotograficzne wykorzystuje zarówno w działalności naukowej, jak i popularyzatorskiej, publikując m.in. na portalach Scena9 i Revista 22 oraz współtworząc filmy dokumentalne. Jest współreżyserem, wraz z Radu Jude, filmów dokumentalnych: „Ieșirea trenurilor din gară” (Odjazd pociągów ze stacji, 2020), „Amintiri de pe Frontul de Est” (Wspomnienia z Frontu Wschodniego, 2022) oraz „Plan contraplan” (Ujęcie/przeciwujęcie, 2025). Brał również udział w pracach terenowych związanych z identyfikacją masowych grobów i miejsc pamięci Holokaustu. W latach 2003–2004 był członkiem Międzynarodowej Komisji do Badania Holokaustu w Rumunii, współtworząc jej raport końcowy, na podstawie którego państwo rumuńskie oficjalnie uznało swoją odpowiedzialność za udział w Zagładzie. Od 2005 roku jest członkiem rumuńskiej delegacji przy International Holocaust Remembrance Alliance. W 2009 roku był stypendystą Tziporah Wiesel Fellowship w United States Holocaust Memorial Museum w Waszyngtonie. Jest współredaktorem ośmiu tomów naukowych. Najnowszym z nich jest numer tematyczny „Revista de Istorie a Evreilor din România” pt. Împotriva antisemitismului. Activitatea lui Wilhelm Filderman ca lider al evreilor din România (Przeciw antysemityzmowi. Działalność Wilhelma Fildermana jako przywódcy Żydów w Rumunii, 2025). Opublikował liczne studia poświęcone historii Holokaustu, komunizmu, przemocy politycznej i historii kultury.
Dr Przemysław Witkowski, adiunkt w Uniwersytecie Civitas; autor: Chwała Supermanom. Ideologia a popkultura (2017), Laboratorium Przemocy. Polityczna historia Romów (2020), Faszyzm, który nadchodzi (2023) oraz Partia Rosyjska (2023); były doradca Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego i członek gabinetu politycznego MKiDN; od 2024 r. zastępca dyrektora Instytutu Myśli Politycznej imienia Gabriela Narutowicza.
Wstęp wolny.
